موسیقی سنتی وشعر ایرانی

شناخت دستگاههای موسیقی

موسيقي امروزي ايران عبارت از هفت دستگاه است: شور، ماهور ، همايون ، سه گاه ، چهارگاه، نوا و راست پنجگاه
دستگاه به آوازي گفته مي شود كه طرز بستن درجات گام آن ، و فواصل جزء آن ، شباهت بگام ديگري نداشته باشد.
آوازهاي ايران را به سه قسمت متمايز مي توان ترتيب نمود: دستگاه _ نغمه _ گوشه ، و اگر موسيقى ايران را مملکتى فرض کنيم، دستگاه را به استان، نغمه را شهر و گوشه را به خانه مى‌توان تعبير کرد.
شرط دستگاه بودن آنست كه از حيث گام داراي چهارم و پنجم درست بوده ، و ضمنا در فواصل بين نت ها نيز مستقل باشد يعني شباهت بگام ديگري نداشته باشد. اين نوع را دستگاه مي توان گفت، زيرا قابل اينست كه داراي نغمات و گوشه هاي مختلف باشد مانند دستگاه هاي شور ، ماهور ،‌چهار گاه ،‌همايون و غيره.
در هر دستگاه دو نوع آواز اصلي و فرعي مي توان داشت :‌اصلي آوازيست كه در همان گام است مثل داد، آذربايجاني و غيره ،‌اما فرعي آوازيست كه از دستگاه ديگري قرض شده است.
نغمه _ چنانچه گفتيم نغمه را مي توان به منزله ي شهري از ولايتي تصور كرد. همانطور كه مشهد و سبزوار و تربت حيدريه و غيره، شهرهاي ايالت خراسان و در هريك از آنها رنگ اجتماعي و عادات كلي ايالت خراسان را مي توان يافت ، در دستگاه شور هم از نغمات ابو عطا_ دشتي _ بيات ترك و غيره ، رنگ كلي و لهجه ي مخصوص شور را مي توان استنباط نمود.
گوشه _ گوشه عبارت از آهنگي است كه در فاصله ي بك دانگ يا يك پنجم ادا شود . عموما از چند نت تجاوز نمي كند و گوشه داراي تقسمات جز نمي باشد.
دستگاه شور _ آوازي است كه با دوق مشرقيها موافق و سهل و مورد پسند عمومي است ، زيرا فواصل پرده هاي آن خيلي با هم فرق ندارند. و اغلب نغمات طوائف و ايلا ت و عشاير در زمينه ي اين دستگاه است.
نغمات شور_ عبارتست از : ابوعطا _ بيات ترك_ افشاري_ دشتي ، و گوشه هاي شور از اين قرارند : سلمك ، رضوي ، شهناز. كوچك و بزرگ حسيني ، دو بيتي ، خارا ، ملانازي ، گريلي
بيات اصفهان _ بيات اصفهان را دستگاه نمي دانند ولي در اين عصر به تدريج اهميت پيدا كرده است. گوشه هاي آن جامه دران ، بيات راجع ، عشاق ، عبادت ( يك نوع مثنوي است).
دستگاه ماهور _ در ماهور آنچه معمولست ، عبارت از آوازهاي كوچكي است كه گوشه مي ناميم ، از گوشه هاي مهم ماهور : داد ، نيريز ، دلكش ، شكسته ، عراق ، راك ، خوارزمي و خاوران را مي توان نام برد. استادان موسيقي عقيده دارند ، كه موسيقي بين الملل را در دستگاه ماهور مي توان اجرا كرد ، و زمينه ي آواز ماهور با متعلقاتش خيلي غني تر از زمينه اي است كه امروزه موسيقي بين الملل دارد.
در واقع هر گوشه و هر آهنگي از ماهور نمونه اي از موسيقي هاي قديم ايران و يونان و گامهاي مختلفي است ، كه اسمشان و طرزشان در تاريخ موسيقي قديم نام برده مي شود.
همايون _ دستگاه همايون شباهت بسيار به گام كوچك دارد . و با گوشه هاي : بختياري ، چكتوك ، بيداد، شوشتري ، عشاق، ليلي و مجنون و ساقي نامه اجرا مي شود.
دستگاه سه گاه _ معمولا آنچه در چهارگاه زده مي شود ،‌تقريبا همان اسامي و روش در سه گاه نيز زده مي شود ، فقط چون گام فرق نموده ، تفاوت بسيار مي نمايد. گوشه هاي سه گانه بدينقرارند :‌زابل ، مخالف، مغلوب، حصار ،‌كرشمه ...
دستگاه چهارگاه _ در گام چهار گاه هميشه دو علامت نيم پرده برشو و دو علامت ربعي قروشو با هم وارد شده اند.گوشه هاي آن عبارتند از : کرشمه ، بدر، زابل ، بسته نگار، مخالف ، حصار، سازبانگ، حدي ، پهلوي و منصوري.
دستگاه نـوا_دستگاه نوا گام مستقلي ندارد ، يعني بين گام شور است و گوشه ها هر کدام به واسطه ي شخصيت آهنگ و وزن شناخته مي شوند : كرشمه ، گردانيه ، بيات راجع ، عشاق ، عراق ، نيشابورك ، نهضت ، رهاب ، تخت كاوس ، عشيران، حسيني ، بوسيلك، نيريز از گوشه هاي اين دستگاه است.
دستگاه راست پنجگاه _‌ همان گام ماهـور است. ولي موسيقي دانان سطحي از درك آن عاجز مي باشند.
راست _ خود يك آوازي بوده ، كه در موسيقي قديم ما عنواني دارد ، و پنجگاه هم گوشه اي است ولي امروز اصل موضوع مهمتر از اين دو گوشه است و در واقع آوازيست، كه همه ي آواز هاي در آن زده مي شود. زنگ شتر قديم ، پروانه ، روح افزا، عشاق، سپهر، بحرنور، نهيب، محير، قرچه ، نفير فرنگ، نوروز عرب، ابوالچپ ، راك عبدالله ، راوندي، طرز، ليلي و مجنون، نغمه ، رنگوله ، نيريز گوشه هاي آن است.

 

شما می توانید جزئیات مربوط به هر دستگاهی را جداگانه دانلود کنید............                                   

   دستگاه همایون

 دستگاه شور

 دستگاه ماهور

 دستگاه سه گاه

 دستگاه چهارگاه

 دستگاه نوا

 دستگاه راست پنجگاه